Module IV

ANG ANGAY MAHIBALOAN KABAHIN SA KAPANULUNDANAN

Pasiuna

Si Papa Juan Pablo II niadtong tuig 1988 mituki sa kabililhon sa kapanulundanan sa atong Simbahan (Church Heritage) alang sa bag-ong ebanghelisasyon. “Kung ako (Juan Pablo II) nakahimo og kaayohan alang niadtong “halayo” gikan sa Simbahan sa dihang Arsobispo pa ako sa Krakow, tungod kadto kay ako nagsugod sa kapanulundanan sa Simbahan nga gitugyanan sa pinulungan nga mahimong masayran sa tanan – ang pinulungan sa katahom – ug madawat sa tanan, ug tungod niining pinulungan nakahimo ako sa pakig-dayalogo nga unta imposible mahitabo.” (Gikan sa mensahi ni Arsobispo Francesco Marchisano ngadto sa ika- 85 ka panagtigum sa mga Obispong Pilipinhon, Hulyo 6, 2002)

Kining pagtuki naglangkub sa upat ka mga importanteng pangutana ug mga tubag nga makatabang kanato sa pagsabot ug pagpakisayod kabahin sa kapanulundanan sa atong Simbahan.

1.    Unsa ang kapanulundanan?

Usa pa kita magsugod angay natong hisayran kung unsa ang “kultura” nga maoy gitun-an sa mga anthropologists. Mas maayo nga atong mahibaloan ang hubad sa termino nga “kultura” gikan kang Edward Burnett Tylor sa iyang sinulat nga giulohan og Primitive Culture (1871):

“Kultura… mao kana ang makuti nga kinatibuk-an nga naglangkub sa kaalam, pagtuo, arte, moralidad, pamalaod, mga gawi ug uban pang mga kamahuan ug pamatasan nga nasunod sa usa ka indibidwal isip tipik sa usa ka komunidad.

Ang “kapanulundanan” sa laing bahin, gihatagan og kahulugan sa UNESCO sa dokumento nga giulohan og Draft Medium Term Plan 1990-1995 nga naglangkub: “sa tibuok mugnang materyal – artistikanhon man o simboliko – nga sinunod gikan sa milabay nga panahon sa usa ka katawhan, nga maisip usab nga sinunod sa tanang katawhan niining kalibutan. Ang kapanulundanan naghatag sa kada lugar og usa ka timailhan ug nagsilbi isip usa ka tipiganan sa panumduman sa katawhan.

Ang kapanulundanan mahimong bisan unsa nga gihatagan og bili ug gitipigan gikan sa milabay nga panahon, nga padayong naghatag og bili sa kasamtangan ug muhatag og inspirasyon sa umaabot nga mga henerasyon.

Ang kapanulundanan sa Simbahan nagpasabot sa mga bililhong kabtangan sa simbahan “nga gigamit sa misyon sa simbahan.” Mao kini ang mga “bililhong kabtangang kultural” nga naglangkub sa “unang bahin sa mga artistikanhong bahandi sama sa painting, iskultura, arkitektura, mosaic ug mga huni, lakip na ang bahandi sa mga libro nga anaa sa  ecclesiastical libraries ug mga dokumentong makasaysayanon nga anaa tipigi sa mga archives sa mga komunidad relihiyoso. Sa katapusan, kini usab naglangkub sa mga sinulat, mga gamang pangteatro ug pang-sine nga binuhat pinaagi sa mass communication. (Pakighinabi ni Juan Pablo II sa mga partisipante sa 1st Plenary Assembly of the Pontifical Commission for the Cultural Heritage of the Church, Oktubre 12, 1995).

2.    Unsaon pag-ila sa mga istruktura, butang ug mga buhat nga maisip nga kapanulundanan?

Ang kapanulundanan mahimong mahikap o dili mahikap; ma-irog ug dili ma-irog.

Alang sa Simbahan, ang tangible heritage nagpasabot sa mga koleksyon nga mahikap sama sa mga imahen sa mga santos , mga sapot sa pari, mga relikaryo, altar, ug mga libro. Ang intangible heritage nagpasabot sa mga huni, wali, mga pag-ampo, mga prosisyon ug mga ritwal nga nasayran na nga gihimo sa simbahan. Ang movable heritage nagpasabot sa mga butang nga mahimong ma-irog sa iyang lugar sama sa mga painting, karosa, furniture ug mga dokumento. Sa laing bahin, ang immovable heritage, nagpasabot sa mga istruktura sama sa hardin, monasteryo, kampanaryo, ug ang lugar nga giturukan sa mga nahisgutan na sa unahan, lakip na ang landscape (Jose, R.T. Simbahan, 1991)

Ang kahulugan sa usa ka elemento sa kapanulundanan mahimong naglambigit og daghang mga bili (values). Ang mosunod nga mga bili maoy mga elemento sa atong kapanulundanan.

1.    Aesthetic value – nagpasabot sa ispiritohanong hiyas sama sa katahom, bagay, porma, mugna ug kaligdong nga arkitektural nga maoy importante nga kabahin sa biling kultural sa simbahan.

Ex. Simbahan sa Bantayan – Giila isip usa mga matahom nga simbahang bato sa Sugbo. Walay laing simbahan sa Sugbo ang may daghang batong kinulit isip dayandayan nga naa makit-i sa patsada ug bisan sa sulod ning maong simbahan.

2.    Spiritual value – nagpasabot sa kahulugan nga may kalambigitan sa pagtuo sama sa usa ka simbahan nga gitagaan og dakung importansya sa daghang mga tumutuo.

Ex.. Basilika sa Santo Niño – Usa sa mga importanteng simbahan ning atong kapupud-an nga gidugok sa daghan kaayong tawo tungod sa ilang hugot nga pagtuo sa batang Hesus. Kini ang giisip nga pinuy-anan sa imahen sa Santo Niño sukad pa sa panahon sa mga Katsila.

3.    Social value – nagpasabot sa kalambigitan sa daghang tawo nga nagpakita og pagbati sa kahiusahan.

Ex. Simbahan sa Oslob – Ang simbahan sa Oslob natukod sukad pa sa panahon sa mga Katsila. Niadtong Marso 2008, nasunog ang simbahan lakip na ang karaang kombento nga ginama sa bato. Sa pagkasunog, nagtapok ang mga katawhan aron palungon ang kalayo apan napakyas sila. Tungod niini, ang mga Oslobanon naguol, nanghilak ug nanghinugon tungod sa pagkaugdaw sa simbahan diin sila ug ang ilang mga katigulangan gipangbunyagan, gikasal ug nidawat sa mga sakramento sa Katolikong pagtuo.

4.    Historical value – nagpasabot sa kalambigitan sa usa ka simbahan kung giunsa niini pagpakita ang kondisyon sa kinabuhi sukad kini matukod ug giunsa niini paggiya ang kasamtangang panahon gikan pa sa milabayng mga katuigan.

Ex. Ang Katedral sa Sugbo – Ang atong katedral unang gitukod niadtong 1584, apan bisan kadaghan na kini maguba ug nailisdan sa mga milabayng panahon pero mao gayud kini gihapon ang simbahan sa lider sa pagtuong Sugboanon nga mao ang arsobispo. Sukad pa niadto mao na gayud kini ang pangulong parokya sa atong artsidyosesis.

5.    Symbolic value – nagpasabot sa simbahan isip kombeyor or hiposanan sa kahulugan.

Ex. Simbahan ni San Vicente Ferrer sa Bogo – Daghang mga tumutuo gikan sa lainlaing mga kalungsuran sa probinsiya sa Sugbo ang magganayan sa pag-adto sa Bogo aron mangayo og kaayohan sa mga sakit pinaagi sa pangama ni San Vicente Ferrer hilabi na sa adlawng Huybis ug Sabado.

6.    Authenticity value – nagpasabot sa kaligdong sa usa ka simbahan isip matuod, orihinal ug walay sama.

Ex. Simbahan sa Boljoon – Napili isip usa sa 25 ka National Cultural Landmarks sa tibuok Pilipinas tungod sa kaligdong nga arkitektural niini isip usa sa mga simbahan nga wala mausab sulod sa daghang mga katuigan.

Kining mga bili kinahanglang masuta pinaagi sa usa ka makuting imbestigasyon – sa pulong man o sa dokumento. Kining mga bili maoy angay tan-awon pag-ayo aron sa pag-usisa sa kapanulundanan aron kahibaloan kung unsay maayong conservation practice nga angay gamiton.

3. Unsa may atong responsibilidad alang sa atong kapanulundanan?

Ang Simbahan kanunay naninguha nga mapanalipdan ang iyang artistikanhon ug makasaysayanong mga kabilin. Ning atong panahon, ang mga importanteng balaod sa ika-duhang Konseho sa Vatican gihatagan og gibug-aton sa sulat-sirkular Oper Artis nga ginama sa Kongregasyon alang sa Kaparian niadtong Abril 11, 1971. Kining maong kahingawa gihatagan ug dakung bili sa tuig 1988 pinaagi sa pagkatukod sa Komisyong Pontipikal alang sa Pag-amping sa Artistikanhon ug Makasaysayanong Kabilin sa Simbahan nga konektado sa Kongregasyon alang sa Kaparian. Si Papa Juan Pablo II sa iyang Motu Propio nga giulohan og Inde a Pontificatus Nostri Initio (Marso 23, 1993) nibulag niini gikan sa Kongregasyon sa Kaparian ug ginganlag Komisyong Pontipikal alang sa Kapanuludanang Kultural sa Simbahan. Bisan pa niini, gipabilin ang iyang orihinal nga gawi: ang pagbarog isip tigpanalipud sa mga artistikanhon ug makasaysayanong kabilin sa tibuok simbahan.

Sa pagpadayon, ang Komisyon kinahanglang makig-alayon alang sa pag-amping sa kabilin sa tagsa-tagsa ka mga parokya uban sa mga organisasyong episkopal; ug pagsabwag sa impormasyon kabahin niining mga bahandi sa simbahan, pinasubay sa mandato sa Congregation for Catholic Education and for Divine Worship and the Discipline of the Sacraments. Kadtong naapil sa Komisyon Pontipikal giaghat ni Papa Juan Pablo II (1997) sa pagpiyal sa ilang kaugalingon alang sa “pag-amping sa panumduman sa milabayng panahon ug pagpanalipud sa “visible monuments” nga kalagnon uban sa mapadayonong pagtrabaho sa “cataloguing, maintaining, restoring, preserving and protecting.” Sa sulat-sirkular sa  Komisyong Pontipikal alang sa  Kapanulundanang Kultural sa Simbahan nga giulohan og The Pastoral Function of Ecclesiastical Museums niadtong Agusto 15, 2001 nagpasabot sa bili nga gihatag sa Simbahan alang sa iyang mga bahanding kultural “ang kagustohan sa komunidad sa tumutuo, partikular sa institusyong eklesiastikal, sa paghiusa gikan pa sa panahon sa mga Apostoles sa mga pamahayag sa pagtuo ug pag-alima sa ilang panumduman, nagpahayag sa kalahian ug  kamalungtaron sa simbahan hangtud niining atong panahon.” Tungod niini, ang simbahan niisip nga importante sa pagtugyan sa iyang kaugalingong kabilin sa mga bahanding kultural tungod kay kini mga makitang timaan man sa ebanghelisasyon; sila nahimo nang mga paagi alang sa pagsangyaw. Mao kana nga angay sundon ang mga buhat sa pag “restore, preserve, catalogue and protect” niining mga butanga.

Adunay daghang pamaagi kung giunsa sa Santa Sede sa paghimog mga lakang aron sa pagpanalipud sa bahanding kultural sa Simbahan. Ang mosunod nga pito ka lakang, nga kinutlo gikan sa Komisyong Pontipikal alang sa Kapanunlundanang Kultural sa Simbahan dako kaayog ikatabang:

1.    Ang kapanulundanan sa simbahan usa ka importanteng himan sa pagsangyaw isip paagi sa bag-ong ebanghelisasyon.
2.    Tanang klase sa kapanulundanan, ma-irog o dili ma-irog; mahikap o dili mahikap; busa kini anaa bisan sa mga bag-ong simbahan.
3.    Ang kapanulundanan sa simbahan naghatag og inspirasyon alang sa bag-ong arte, nga angay pagadasigon.
4.    Ang kapanulundanan angay imbentaryohon ug i-catalogue.
5.    Ang mga Obispo daku og responsibilidad sa kapanulundanan sa Simbahan.
6.    Ang tanang tawo may katungod sa ilang kapanulundanan.
7.    Alang sa kalampusan sa pagpalambo, pagpanalipud ug paghatag ug bili sa kapanulundanan sa Simbahan, ang Simbahan angay nga makig-alayon ug makig-dayalogo sa mga organisasyong dili-pangsimbahan sama sa gobyerno, mga representante sa edukasyon, mga tigmugna og arte, lakip ang mga dili tumutuo.

4.    Unsaon nato pag-amping ang atong kapanulundanan?

Ang angay hunahunaon usa molihok sa pagpreserbar mao ang pag-ila sa mga elemento nga maoy hinungdan sa pagkadaut sa usa ka butang sa atong kapanulundanan. Pwede kinig human element o binuhat o dala sa tawo sama sa vandalism kun pagguba, walay paghunahuna o ang walay saktong kahibalo sa pag-usab o pagbag-o ug uban pa. Pwede pud kinig natural element sama sa carbon deposits, vegetation, mga kalamidad ug uban pa. Pagkahuman nato sa pag-ila kanila, dayon pa kita mo-ila sa kahulugang pangkultural kung asa nato pwede mahibaloan ang angay nga conservation practice nga pagabuhaton.

Labaw sa tanan, ang labing maayong conservation measure alang sa atong kapanulundanan mao ang regular or perming pagpanglimpyo. Bisan ang pinakasimpleng prinsipyo mohaom niini: “ang walay pagbuhat sa bisan unsa mao’y pinakamaayo aron sa pagpreserbar.” (to do nothing is the best thing in preserving.)

Sa bisan unsang lakang, angay kitang magiyahan sa mosunod: KONSULTA, PAKIG-ALAYON, ug KOOPERASYON.

Sa Archdiocesan Commission for the Cultural Heritage of the Church.

Niadtong Mayo 25, 2005, pinaagi sa sulat-sirkular numero 10/05, si Arsobispo Ricardo J. Kardinal Vidal naghatag og kamandoan kabahin sa Norms Governing Church Restoration. Kini naglangkub sa mosunod:

1.    All proposed projects for the restoration, preservation and remodeling of parochial churches and chapels be submitted to our Archdiocesan Commission for the Cultural Heritage of the Church for its qualified perusal.
2.    The proposal shall consist of the architectural plan, site development plan, pictures and bills of materials to be attached to covering letter of intent duly signed by the Resident Parish Priest.
3.    The aforementioned Commission shall study the proposal and shall conduct an ocular inspection of the site to ascertain its conformity with the requirements of civil law on buildings and constructions, on conservation principles as well as canonical legislation on liturgical environment.
4.    After its study and ocular inspection, the Archdiocesan Commission shall transmit its observation and recommendations in a written report, to the Archbishop of Cebu for his prudent judgment.
5.    No parish may commence restoration or remodeling work without the expressed permission of the Archbishop of Cebu, either directly through his office or through his pastoral arm, the Archdiocesan Commission for the Cultural Heritage of the Church.
6.    These norms shall take effect immediately upon my signing of this circular.
Ang nahisgutan sa unahan, mga direktibo gikan sa Santa Sede nga anha makit-an sa sulat-sirkular Opera Artis nga giluwatan niadtong Abril 11, 1971. Kini nahasubay usab sa kamadoan sa Second Plenary Council of the Philippine ( PCP II), ug pinasikad sa mga Sagradong Kamandoan sa Simbahan.

Panapos

Anaa sa panudlo sa Simbahan nga ang iyang kapanulundanang kutural usa ka himan sa ebanghelisasyon. Kung maayo pagkagawi, kining maong kapanulundanan dili lamang mahimong kabilin sa katawhan, kung dili usa ka komun nga responsibilidad sa tanan, tungod kay ang pag-amping niini nagpalahutay man sa identidad sa Katawhan sa Dios. Mahimong makit-an ang pinakamaanindot nga ehemplo sa kapanunlundanang kultural sa mga edipisyo sa simbahan nga gitukod gatusan na nga mga katuigan ang milabay apan nagpadayon sa ilang kagawian dili lamang isip kinapusoran sa mga kalungsuran, apan isip “siyudad nga nahimutang sa bungtod nga dili matagoan.” (Mateo 5:14).

Hinikay ni:  Fr. Brian Brigoli, Mrs. Louella Eslao-Alix, Trizer D. Mansueto Hubad sa Binisaya ni: Trizer D. Mansueto