Module III

ANG PAGSANGYAW SA EBANGHELYO DIHA SA NATAD SA POLITIKA (EVANGELIZING POLITICS)

Introduction

Ang pagsangyaw sa Ebanghelyo diha sa natad sa Politika usa ka bag-ong bulohaton alang sa Simbahan.   Tungod niini, nagkinahanglan kini og bag-ong mga pamaagi ug bag-ong mga karisma.   Magsugod gayod kini diha sa pag-ila nga ang unang obligasyon sa usa ka Kristiyano mao ang pagdayeg sa mga buhat sa Dios sa natad sa politika bisan wala pa kita magsugod niining maong bulohaton.

Apan nagkinahanglan usab nga atong ilhon nga adunay dakong sayop sa atong pamaagi sa politika, ilabi na sa panahon sa eleksyon.

I.    Patronage Politics sa Eleksyon: Salang Panulondon sa atong Politika

Ang “patronage politics”  kung ang pagboto tungod kay giila nato ang usa ka politico nga atong padron, nagdominar gayod sa atong politika.  Mao kini ang pamaagi nga angay natong usbon sa atong kultura.   Kining maong kultura (o “sub-culture,” kay kultura man kini nga mitipas sa maayong mithi) atong masinati diha sa panahon sa eleksyon.

Adunay duha ka panglantaw nganong diha sa eleksyon, atong mahibalag ang “salang panulondon”:

A.    Panglantaw sa mga Kandidato:

• • Ang pagdaug sa eleksyon bisan unsay mahitabo.  Bisan kon natural lamang nga ang usa ka kandidato molansar aron modaug, dili maayo nga maningkamut gayod nga modaug bisan unsay mahitabo.  Tungod sa tinguha nga modaug gayod, mobuhat og mga dautan ug immoral nga pamaagi basta lang gyod makadaug.  Usahay ang maong tinguha molabang ngadto sa kagubot, sama sa masaker o pinatyanay.
  • Ang paghimo sa eleksyon isip usa ka pamuhonan ug ang paggamit sa katungdanan isip negosyo.  Kining maong panglantaw nagpakunhod sa eleksyon ug pangagamhanan ngadto sa pamaagi sa patigayon.   Tungod kay ang eleksyon sa atong nasud nagkinahanglang man og daghang salapi, ang mga kandidato mogamit sa ilang kwarta o mangita og mga “investors” kon mga “financier” nga mao ra unya’y mogawong kanila sa panahon sa ilang pangagamhanan.  Sa panahon sa binayranay, ang kaayuhan sa tanan (common good) dili maalagaran.

Subo kaayo kini kay ang mga napiling mga opisyales mao untay sinugdunan sa daghang kaayuhan sa atong nasud, tungod anaa kanila ang gahum sa pagbuhat og mga kaayuhan og pagtudlo og mga opisyales sa gobyerno alang sa pagpangalad sa katawhan.

B.    Panglantaw sa mga Botante

• Gikan sa panglantaw sa mga Botante, anaa ang “lesser-evil mentality”, kon ang pagpili sa dili kaayo dautan itandi sa mas dautan nga kandidato.   Mopili ang katawhan sa usa ka kandidato kay wala na may lain ug maayo na lang kay mas dili kaayo dautan ikumpara sa uban.

• Ang Simbahan wala gayud magtudlo sa pagpili sa “dili kaayo dautan”, apan nagtudlo siya nga pilion gayod nato ang maayo ug isalikway ang dautan.  Ang pagpili sa “dili kaayo dautan” usahay moresulta hinuon sa mas dakong kadaut kay motuo man kita nga sa maong pagpili, naghimo na kita og maayo. Tungod niini, mokunhod hinoun ang atong sukaran sa moralidad.

II.    Unsaon nato paglingkawas niining Salang Panulondon?

Ang Catholic Bishops’ Conference dugay nang nagpunting sa pamaagi nato sa politika isip pinakadakong babag sa atong paglambo isip nasud.  Apan bisan pa sa atong kahimtang, aduna gihapo’y maayong balita, tungod kay sa usa ka nation-wide survey nga gihimo sa Social Weather Station niadtong 2007, nakita nga kadaghanan sa mga Pilipino misalikway sa “self-interest”, sa “band-wagon” ug sa “makinarya” isip konsiderasyon sa pagpili nila sa kandidato.

Upat sa lima ka mga mitubag sa maong survey nagpadayag sa ilang pagdapig sa kaayuhan sa tanan (common good).  Usa lamang sa lima naghatag og mas sakong importansya sa kaugalingong kaayuhan.

Ang maong survey nagpadayag sa taas kaayo nga pagsalikway sa mga panikas panahon sa eleksyon.  Hinuon, ang pagpalit sa boto kon “vote buying” maoy pinaka-kumon nga pamaagi sa panikas sa eleksyon ug nga kini gidawat sa daghang mga tawo.

Apan mangutana kita, nga kon gisalikway nato ang panikas panahon sa eleksyon, nganong iboto man gihapon nato ang mga kandidato nga modangop sa panikas?  Nganong sa pagpaningkamut nato nga bantayan ang eleksyon, daghan man gihapon ang mapili nga walay kredibilidad?

Adunay mga kakulangan sa pagdugtong sa atong mga gituohan ug sa atong buhaton.

• Una sa tanan, kulang ang kahibalo nato kabahin sa mga kandidato.

Ang atong konsyensya, sumala pa sa PCP II, nag-aghat kanato sa paghimo og maayo ug pagsalikway sa dautan.  Kini sayon ra kaayong sultion, apan sa paghimo na nato og hukom, wala kitay basehan kung kinsay maayo ug kinsay dautan kung kulang kita sa imporasyon kabahin sa mga kandidato.  Usahay, ang kandidato nga inila mao ra usa’y atong iboto, bisan kung ang atong kahibalo gikan lamang sa mga propaganda sa media.   Kining kakulangan nagkinahanglan og proseso ug sisteme aron ato gayong mailhan ang atong mga kandidato.

• Ikaduha, bisan kung mailhan na nato ang atong mga kandidato, sa panahon sa eleksyon, kung adunay tikas ug pinalitay sa boto, dili gihapon mogawas ang kabubut-on sa katawhan.

Agn pag-ila-ila nato sa atong mga kandidato maghatag kanato og kadasig sa pagsuporta niadtong atong nailhan nga ligdong ug matarong.  Apan usahay, tungod sa salapi ug tungod sa popularidad, dili na lang kita mopili sa atong nailhan nga maayo tungod kay mituo kita nga dili gayod modaug, mao nga mobali na lang kita sa dumadaug (band-wagon effect).  Usahay, tungod kay dunay kwarta nga ihatag (vote buying), mobali kita kay nagtuo kita nga ang pagbalhin sa atong boto dili makahimo’g diperensya sa resulta sa eleksyon. Usahay, mopili kita sa kandidato nga atong gituohan nga maayo gayod, apan human pagbotar, pasagdan na lang nato ang proseso nga mahuman, bahala na kung kini tikason.

Kining duha ka mga kakulangan gihatagan og pagtagad sa atong Artsidiyosesis pinaagi sa duha ka pamaagi sa pagsangyaw sa Ebanghelyo diha sa atong Politika.   Ang una mao ang CIRCLES OF DISCERNMENT sa DILAAB, ang ikaduha mao ang poll-watching sa C-CIMPEL.

III.     ANG CIRCLE OF DISCERNMENT sa Dilaab

Ang Circle of Discernment nga gipangulohan sa Dilaab nagpahigayon kanatong mga katawhan sa pagpundok aron pag-aninaw aron maumol ang atong mga konsyensya pinaagi sa pulong sa Dios diha sa Biblia, ug aron sa atong hinugpong nga pamalandong, atong mapaambitan ang atong mga nahibaloan kabahin sa mga kandidato ug atong masuta unsay tinuod ug unsay propaganda lang.

Ang Circle of Discernment mahimong pangulohan sa Kura Paroko aron mohatag og “pastoral accompaniment”, kon pagkuyog isip pastol sa iyang katawhan.  Ang maong pagkuyog hinoun kutob lamang  sa paghimo sa mga mosunod:

1. Sa pagpangulo diha sa pamalandong sa pulong sa Dios.  Pinaagi sa pagwali sulod sa misa, sa paghatag og voters’ education seminar, sa Lectio Divina kon pagpamalandong sa pulong sa Dios ug sa mga implikasyon niini sa inadlaw’ng kinabuhi, ang pari maka-uban sa katawhan sa ilang pagpamalandong.  Ang pari dili ug dili gayod maayo nga mohingalan og kandidato ni magpasambingay diha sa publiko kung kinsay personal niyang  gidapigan ug gisalikway.
2. Sa paghatag sa mga prinsipyo sa Simbahan nga maoy kapasikaran sa pagpili o dili pagpili sa usa ka kandidato.  Lakip sa mga prinsipyo mao ang mga mosunod:

1. Ang pagtahud sa tawhanong kinabuhi.
   • Ang maong kandidato ba apil sa nagduso sa Reproductive Health Bill nga makapahuyang sa moralidad, naglapas sa atong mga katungod, ug sukwahi sa atong kultura?
   • Ang maong kandidato ba nagpahigayon sa mga vigilantes, nagtener og “private army”o “goons” nga bangis kaayong mohulga sa kinabuhi sa mga tawo?
   • Ang maong kandidato ba nagtahud sa mga bata og tigulang, naghatag og pagtagad sa mga masakiton, nagtan-aw sa mga panginahanglan sa kabus?
2. Ang pagpuyo og hamili ug ligdong nga kinabuhi.
   • Ang maong kandidato ba ligdong sa iyang personal nga kinabuhi, matinud-anon sa iyang pamilya, mahadlokon sa Dios?
   • Ang maong kandidato ba adunay mga bisyo nga mahimong babag sa iyang pagpangalagad sa katawhan?
   • Ang maong kandidato ba nagpuyo sa pamaagi nga haum sa iyang estado, sumala sa iyang kita o negosyo, dili luho o sobra sa iyang ekonomikanhon nga kahimtang?
3. Ang katakus ug kaakuhan.
   • Unsa man ang kasinatian ug kaakuhan sa maong kandidato nga makahatag kaniya’g katakus mangulo ug mangalagad?
   • Kung siya kanhiay na nga nangalagad, unsa man ang iyang “track record”?  Adunay ba siya’y nahimo?  Natuman ba ang iyang mga saad sa miaging eleksyon?
   • Unsa man ang iyang plataporma?  Naghatag ba siya’g panglantaw sa umaabut?  Praktical ug makahatag ba og kaayuhan sa tanan ang iyang mga plano?
4. Pagkamatinud-anon
   • Gidungog ba ang kandidato nga nangurakot sa iyang katungdanan o nanikas diha sa iyang negosyo?  Unsa man ka tinuod kining maong mga taho?
   • Matinud-anon ba ang maong kandidato sa  iyang mga giluwatan nga mga pamahayag kabahin sa iyang kaugalingon, sa iyang mga nabuhat, sa iyang mga plano?
   • Ang maong kandidato ba nagtahud sa ka-sagrado sa eleksyon, wala maghimo og mga panikas sa imaging eleksyon?  Kinsa man ang mga tawong nagpaluyo kaniya?  Ligdong ug matarong ba usab kining mga tawhana, o mahimo na hinuon kini silang babag unya kung makalingkod na ang kandidato?

   Pipila lamang kining mga basehan sa pagtino kung kinsa gayod ang pilion.  Wala tingali kandidato nga makapasar sa tanang mga kalidad, apan kung atong tagaan og “rating” ang matag-usa, aduna gayo’y mogawas nga labaw sa uban.

   Atong hinumduman nga ang “Circle of Discernment” dili binagsa nga bulohaton, kondili hiniusa, tungod kay ang pagtino sa kamatuoran mas mapasayon kung anaay daghan nga dalunggan nga makabati og mga mata nga moaninaw.  Kinahanglan gayod ang “pastoral accompaniment” sa pari niining bahina tungod kay  mahimo unya nga panaglalis sa mga partisan nga grupo ang maong proceso.

IV.    Ang POLLWATCHING  sa C-CIMPEL

Ang C-CIMPEL dugay na naglihok sa aotng Artsidiyosesis ug usa kini sa mga sinaligan kaayo nga instrumento panahon sa eleksyon.  Apan ang C-CIMPEL dili lamang maglihok panahon sa eleksyon.  Kung walay eleksyon, ang C-CIMPEL naghatag usab og voters’ training seminars ug uban pang kalihokan sa pag-umol sa political consciousness sa katawhan.

Ang pangulo sa C-CIMPEL sa matag parokya mao gayod ang Kura Paroko, mao nga dili gayod mahimo nga ang Kura mopadayag og pagdapig sa bisan kinsang grupo o kandidato panahon sa eleksyon. Tungod kay ang Parish Pastoral Council, ilabi na ang Committee on Service, apil man usab sa pagpahigayon sa kalihokan sa pollwatching, dili usab maayo nga sila mopadayag og pagdapig.

Ang C-CIMPEL adunay iyang kaugalingong estruktura nga han-ay na kaayong daan, busa, ang buot masalmot sa maong kalihukan makig-alayon lamang sa mga kawani niini nga anaa na sa matag-parokya.

Bisan dili mosalmot sa C-CIMPEL, ang matag-parokyano makatampo gihapon sa pagbantay sa piniliay pinaagi sa mga mosunod:

1. Pagsalikway sa pagpamalit sa boto ug pagtaho niini ngadto sa C-CIMPEL sa higayon nga kini gihimo sa presento o sa kasikbit nga dapit.
2. Pagtaho ngadto sa C-CIMPEL o sa Awtoridad (Pulis, Tanod, etc.) sa  bisan unsang mga kalapasan panahon sa eleksyon, sama sa pag-inom sa ilimnon nga makahubog, pagdala og armas de fuego, etc.
3. Pagbansay sa bag-ong pamaagi sa pagbotar (automated election) sa dili pa ang adlaw sa eleksyon.
4. Pagtampo alang kagastohan sa C-CIMPEL VOLUNTEERS, pinaagi sa paghatag og kwarta, pagkaon, tubig ug uban pang pangihanglanon panahon sa eleksyon.

PANAPUS:

Ang Circle of Discernment ug ang Pollwatching dili managsungi nga kalihokan sa Simbahan.  Hinunoa, sila mag-alayon aron mahingpit ang atong pagtampo diha sa pagpahapsay sa dagan sa atong eleksyon.  Tungod kay sensitibo man ang duha ka mga bulohaton, gikinahanglan lang ang pag-amping nga dili mahimong partisan ang bisan hain kanila.

Ang pag-amping nga dili mahimong partisan wala hinuon magdili nga ang usa ka botante mosuporta gayod og usa ka kandidato ug mosalmot isip volunteer sa usa ka partido.  Ang pagbansay sa atong politikanhong katungod nag-apil sa pagdapig og kandidato.  Kung ang atong pagdapig nagagikan gayod sa atong pagtuo, human sa sakto ug igo nga pamalandong, nga ang usa ka kandidato mao gayod ang angay pilion, nan atong katungod pagkampanya alang kaniya.  Kung kita mopili nga mangampanya alang sa usa ka kandidato, dili usab unta kita moapil sa C-CIMPEL isip aktibo nga volunteer, kay makadaut kita sa pagka-non-partisan sa maong kalihokan.

Kung ang maong pagtuo mipatum-aw human sa Circle of Discernment, nan natural kini nga bul-og sa proceso.  Dinhi hinuong tungora nga ang “pastoral accompaniment” sa Kura mohunong, tungod kay nakahimo na man og paghukom ang usa ka tawo. Ang “Principle of Subsidiarity” nagmando nga kung ang usa ka tawo makabarug na sa iyang kaugalingong pangisip ug pagtuo, ang naggiya kinahanglang mobiya aron mahimong hamtung ang maong desisyon.

Binase sa Orientation to Cide (Circles of Discernment for Elections)
Ni REV. FR. CARMELO O. DIOLA
Chair, DILAAB MOVEMENT
Archdiocese of Cebu