Module I
SI KRISTO UG ANG KULTURA (KATIKARAN)
I. KINSA SI KRISTO?
Sa dihang nangutana sa Jesus sa iyang mga disipulo kung kinsa siya sumala nila, si Pedro mitubag: “Ikaw mao ang Mesiyas, ang anak sa buhi nga Dios.” (Mt. 16:16) Kining maong pamahayag nagsumada sa pagtuo sa Simbahan kabahin kang Jesus sukad pa sa sinugdan. Ang Ebanghelyo ni Juan naghatag ug dugang pagsaksi: “Sa sinugdan mao ang Pulong, ug ang Pulong uban sa Dios, u gang Pulong Dios.” (Jn. 1:1) Ang Amahan nagpadala sa iyang bugtong nga Anak aron pagluwas sa kalibutan, sumala sa giingon sa susamang Ebanghelyo ni Juan: “Kay gihigugma pag-ayo sa Dios ang kalibutan nga gipadala Niya ang Iyang bugtong Anak aron si bisan kinsa mga motuo Kaniya dili mamatay apan makabaton sa kinabuhing dayon.” (Jn. 3:16)
Guinsa pagluwas ni Kristo ang kalibutan? Si San Pablo misulat ngadto sa mga taga-Roma: “Ang Dios nagtudlo (kang Jesus) isip sakripisyo alang sa pakighiuli pinaagi sa pagtuo, pinaagi sa pag-ula sa Iyang dugo(…)” (Ro. 3:25) Sumala sa Catechism of the Catholic Church, ang mapintas nga kamatayon ni Jesus dili usa ka sulagma lamang nga hitabo, kondili kabahin sa misteryosong plano sa Dios.” (CCC, 599) Mao man gani nga miingon si San Pablo: “Alang kanato, gihimo sa Dios ang usa nga walay sala nga biktima alang sa sala, aron diha kaniya, mahimo kita ngadto sa pagkamatarong sa Dios.” (2 Cor. 5:21)
Ang bili sa sakrispisyo ni Jesus dili malain sa iyang pagkalambigit sa Amahan. Tungod sa iyang pagtuman sa kabubut-on sa Amahan nga si Jesus midawat sa iyang mapintas nga kamatayon. “Ang sakripisyo ni Jesus ‘alang sa mga sala sa kalibutan’ nagpadayag sa iyang mahigumaong pagkahiusa sa Amahan.” (CCC, 606) “Ang Amahan nahigugma kanako kay akong gihalad ang akong kinabuhi (…) u gang kalibutan moila nga gihigugma ko ang Amahan ug nga ako nagbuhat sumala sa mga mando sa Amahan.” (Jn 10: 17, 14:31)
Kining maong paglamabigit ni Jesus isip Anak sa Amahan ug ang iyang pagtuman sa kabubut-on sa Amahan mao’y uyokang bahin sa Ebanghelyo. Sumala sa usa ka teologo, “Ang gahum og atraksyon ni Jesucristo alang sa mga tawo wala magagikan sa iyang kaugalingon lamang, kondili gikan usab sa iyang pagka-Anak sa Amahan. (H. Richard Niebuhr, Christ and Culture, p. 29) Kining Iyang pagka-Anak gipadayag ni Jesus sa pinaka-klarong paagi diha sa pagtuman Niya sa kabubut-on sa Amahan.
Ang pagkahimong-tawo sa Anak sa Dios mao ang basehan sa pagsabut kung giunsa pagbag-o sa Ebanghelyo ang kultura. “Diha niya kanunay ang kinaiya sa Dios (…) apan gikawang niya ang iyang kaugalingon; ug nagpaka-ulipon siya, ug nahimo siyang sama sa usa ka tawo (…)” (Phil. 2:6-7) Sa iyang pag-angkon og kinaiyang tawhanon, gibag-o ni Jesus ang atong pagkatawhanon. Sa iyang paglakaw uban kanato, iyang gibag-o ang kalibutan ug ang kultura sa atong katilingban.
II. UNSA ANG KULTURA (KATIKARAN)?
Ang kultura kon katikaran mao ang artipisyal ug katilingbanong kalikupan nga gipahaum (super-impose) natong mga tawo diha sa kinaiyahan. (see Niebuhr, p. 32)
Mga Kinaiya sa Kultura (Katikaran): (see Niebuhr, pp. 32-34)
a.) Katilingbanon (social). Ang katikaran mao ang katilingbanong kabilin nga atong gidawat ug itunol. Ang kinaugalingon lamang nga wala magagikan ni mosulod sa katilingbanong kinabuhi dili kabahin sa katikaran. Kung atong balihon, ang tanang katilingbanong kinabuhi kabahin gayod kanunay sa katikaran.
b.) Bunga sa tawhanong paningkamut. Ang katikaran lahi sa kinaiyahan kay ang kinaiyahan wala magkinahanglan sa tawhanong paningkamut. Diha sa katikaran anaa gayod ang tawhanong katuyoan ug paningkamut. Ang katikaran bunga sa hunahuna ug kamut sa tawo. Naglakip kini sa pinulungan, edukasyon, tradisyon, mito, siyensya, alampat (art), pilosopiya, pangagamhanan, balaod, mga ritwal, pagtuo, imbensyon, teknolohiya. Apan dili lang nga ang katikaran bunga sa mga paningkamut sa mga tawo sa kanhiay, apan maangkon lamang nato ang maong mga bunga pinaagi usab sa atong paningkamut sa kasamtangan.
c.) Ang kalibutan sa katikaran kalibutan usab sa unsay bililhon. Ang tawhanong paningkamut napunting gayod ngadto sa usa ka katuyoan. Ang tanan nga buhat sa tawo aduna gayo’y lintonganay. Gipunting kini sa unsay makaayo ug makatabang. Ang mga bili diin ang mga tawhanong paningkamut gipunting mao gayod ang kaayohan sa tawo. Sa iyang paganinaw unsay maayo alang kaniya, ang tawo magsugod gayod sa iyang kaugalingon, kay kinaiya sa tawo sa pag-ila sa iyang kaugalingon isip sukdanan sa maayo ug sinugdanan sa tanang bili.
III. ANG RELASYON TALI NI KRISTO UG KULTURA
Unsang mga Paagi diin si Kristo ug ang iyang Mensahe makigtagbo sa Katikaran?
A.) Mga pamaagi sa pagkalambigit tali ni Kristo ug ang Katikaran: (binase sa sinulat ni Niebuhr, xliii – lv)
1.) Si Kristo sukwahi sa Kalibutanong Katikaran
Ang mga Kristiyanos usa ka bag-o nga katawhan nga nagtamud sa bag-o nga balaod. Ang pagtuo diay sukwahi sa kalibutan. Ang kalibutan gitan-aw nga dautan, ug ang Kristohanong katilingban kinahanglang mosalikway sa mga dautan mga impluwensya sa kalibutan.
Kining maong pamaagi sa pagtan-aw sa relasyon tali ni Kristo ug Katikaran negatibo ra kaayo ug wala maghatag og bili sa unsay maayo sa katikaran.
e.g. Ang mga ermitanyo; mga sekta nga nagsalikway sa katilingban
2.) Si Kristo pungkay sa Katikaran
Miila nga ang mga mithi sa katikaran ug ang mga mithi sa ebanghelyo susama ra og tinubdan. Tungod kay miila man kini sa mga mithi sa katilingban, usahay ang Ebanghelyo ipahaum lamang sa maong mga mithi. Ipakunhod ang unsay lisod diha sa Ebanghelyo, labi na og sukwahi sa mithi sa katilingban. Ipalabi ang unsay haum nang daan sa katilingban.
Kining maong pamaagi nagbutang sa katirakan isip labaw sa Ebanghelyo, ug sayon ra kaayo mohimo’g kompromiso ilabi na niadtong mga sugo sa Dios nga lisod bansayon sa atong modernong panahon.
e.g. “cafeteria catholics” o mga katoliko nga mopili lang unsay sayon buhaton apan mosalikway sa ubang mga prinsipyo sa moralidad ug pagtuo kung kini lisod puy-an.
3.) Si Kristo labaw sa Katikaran
Ang katikaran ubos gayod sa Ebanghelyo. Nag-andam ang katikaran sa pagdawat sa Ebanghelyo apan dili gayod kini makaparang sa Ebanghelyo. Isip pag-andam lamang sa pagdawat sa Ebanghelyo, mahimo kining isalikway kung mituhop na sa usa ka katilingban ang mga mithi sa Ebanghelyo.
Bisan og positibo kining maong pamaagi sa pag-ila sa Ebanghelyo, ang ubos ra kaayo nga pagtan-aw niini sa katikaran nagpakunhod sa balor sa lumad nga kultura ug naghatag og labaw nga bili sa kultura nga maoy nagdala sa Ebanghelyo.
e.g. Ang mga karaang misyonero nga usahay mopitol sa lumad nga kultura aron ipatigbabaw ang europeyanhong kultura.
4.) Baligho (Paradox) tali Kristo ug Katikaran
Dili malikayan ang kalibutan ug tawhanong kahuyang apan dili usab makompromiso ang Ebanghelyo. “Ang tanan nahilayo sa himaya sa Dios” (Rom. 3: 23) apan ang pagtuo naghatag og kaakuhan aron makadawat sa pagkamatarong sa Dios isip usa ka paglantaw sa umaabot.
Kining maong pamaagi nagtabon lamang sa unsay sukwahi apan wala mag-usab niini. Pinaagi sa pagtuo, ang usa ka tawo mahimong magbaton og pagsalig nga siya maluwas bisan og aduna pa’y daghang mga butang sa iyang kinabuhi nga angay usbon.
e.g. Mga tawo nga misalig nga sila luwas na pinaagi lamang sa ilang pagtuo bisan wala magbansay sa ilang gituohan.
5.) Si Kristo magbag-o sa Katikaran
Ang katikaran nagkinahanglan usab sa makaluwas nga mensahe sa Ebanghelyo. Sama nga ang tawo maayo apan nahisukamod, ang kultura usab maayo apan kinahanglang pagahinloan sa iyang mga pagtipas. Labaw pa niini, ang atong mga hunahuna nagkinahanglan sa lamdag sa Ebanghelyo aron kini makaila unsay maayo ug dalaygon sa atong kultura ug unsay kinahanglang usbon o bag-ohon.
Kining maong pagtan-aw sa relasyon tali ni Kristo ug Kultura maoy pinaka-haum sa atong pagsabut isip Katoliko. Gidawat ang kultura nga maayo apan adunay mga pagtipas nga angay hinloan. Ang Ebanghelyo maoy sukdanan sa unsa gayod ang maayo, apan kining maong mga mithi makita na usab sa kultura isip malalang (potential).
B.) Unsa ang gitudlo sa Simbahan kabahin sa pagkahilambigit ni Kristo ug Kultura?
B.1.) Balaang Kasulatan
Si Jesus migamit og mga sambingay aron pagpadayag kung unsaon pagbag-o ang kalibutan sa Gingharian sa Dios. Ang Sambingay sa Liso sa Mustasa (Mt. 13: 31-32) naghulagway sa Gingharian nga sama og usa ka gamay nga liso sa mustasa nga kung itanum sa yuta, motubo ngadto sa usa ka dakong kahoy “diin ang mga langgam sa kalangitan mobatog ug mopasilong.” Ang Sambingay sa Patubo (Mt. 13:33) naghulagway sa Gingharian isip patubo nga mopaalsa sa minasa nga harina (dough). Si Jesus nagtandi usab sa disipulo sa asin nga maghatag og kalami sa kalibutan ug suga nga maghatag og kahayag sa katawhan. (Mt. 5:13-16) Kining mga sambingaya haum sa pagsabut nga si Kristo magbag-o sa Kultura (see above, III.A.5).
B.2.) Magisterium
Ang Awtoridad sa Pagpanudlo sa Simbahan nagpadayag sa susamang pagsabut:
“It is not simply a matter of reaching out to man in society – man as the recipient of the proclamation of the Gospel – but of enriching and permeating society itself with the Gospel.” (Vat. II, Gaudium et Spes, 40; Compendium of the Social Doctrine of the Church, 1)
“(The Church) is attentive to the moral quality — that is, the authentically human and humanizing aspects — of social life. Society — and with it politics, the economy, labor, law, culture – is not simply a secular and worldly reality, and therefore outside or foreign to the message and economy of salvation. Society in fact, with all that is accomplished within it, concerns man. Society is made of men and women, who are ‘the primary and fundamental way for the Church.’” (John Paul II, Redemptor Hominis, 14; CSDC, 1)
IV. MGA BABAG SA PAGBAG-O SA KULTURA
Unsay mga Babag sa Ebanghelyo sa iyang Pagtuhop ug Pagbag-o sa Kultura?
1.) Ang Panagbulag sa Pagtuo ug Pagpuyo. Kining maong panagbulag maoy tinubdan sa laing mga panagbulag diha sa personal nga kinabuhi, sa mga kalambigitan, ug sa katilingban. Kung ang atong pagtuo dili maoy atong gibansay sa atong inadlaw’ng kinabuhi, sama kita og tawo nagtukod og balay sa balas. Moabut ang baha ug mabanlas ang maong balay. (cf. Mt. 7: 26 – 27) Ang pagtuo nga dili inubanan og buhat, patay. (cf. James 2:17). Sa samang paagi, ang buhat nga wala maggikan sa pagtuo dili molungtad, ug kung ang atong pagtuo dili hinlo, dali ra usab kaayo kita nga mobalik saatong naandan nga gawi.
2.) Mga Patuo-tuo (Superstition). Ang pagtuo ug pagsalig sa Dios maayo, apan ang patuo-tuo mao ang pagsalig sa mga gahum nga sukwahi sa Dios o dili ba kaha ang pagdangop sa mga pamaagi nga gituohang makapugos sa Dios sa paghatag sa atong gipangayo. Ang atong pagtuo usahay masambugan sa patuo-tuo. Ang atong pakiglambigit sa Dios usahay kutob ra sa pagpangayo apan walay pag-usab sa kinabuhi o pagpaningkamut aron masuod Kaniya.
3.) Sekularismo. Ang pagtuo usa ka pribadong relasyon sa Ginoo ug walay labut diha sa natad sa publiko. Matud pa sa usa ka Senador sa State of New York sa America, “When I enter this room (New York State Senate Chamber), I leave my bible outside the door.” Ang mga mithi sa pagtuo, nga usahay susamang mithi usab sa kultura isalikway tungod kay naghatag og pabor sa usa ka relihiyon. Kadtong mga mithi nga lamang nga wala masukad sa relihiyon maoy ipakatap, apan kini naglimod sa kamatuoran nga ang mga mithi sa atong kultura nagagikan gayod sa sabakan sa atong relihiyon, mao nga ang paghikling sa relihiyon maghikling usab sa mga mithi sa atong kultura.
4.) Konsumerismo. Ang pagpili maoy pinakataas nga bili. Mas daghang kapilian, mas maayo. Mas daghang butang maangkon, mas maayo, bisan kon kini dili na magamit. Ang salapi naghatag sa mas daghang kapilian, mao nga ang salapi gisimba isip dios-dios.
5.) Ang Pagpaling-paling sa Moralidad (Moral Relativism). Ang sukaran sa moralidad dili na prinsipyo kondili kahimtang o sitwasyon. Walay gitamod nga moralidad nga susama sa tanan tungod kay ang pagsuta kung unsay maayo o dautan nagdepende man lamang sa unsay mas makahatag og benepisyo sa mas daghan. Ang buhat sa tawo husgahan kung maayo ba o dili pinaagi sa konsekwensya: kung daghang nalipay, maayo, kung mas daghan ang wala malipay, dautan. Walay magbuot kang bisan kinsa kung asa siya malipay, gawas kung makahimo siya’g kadaut sa uban. Ang kagawasan gibulag sa kamatuoran.
V. MGA IMPLIKASYON:
1.) Ang Pagtuo ug Kinabuhi kinahanglang mag-uban kanunay. Ang pagtuman sa mga tulomanon sa atong relihiyon kinahanglang makita diha sa atong mga maayong buhat, ilabi na sa pagbuhat sa hustisya ug kaangayan. Dili pa igo nga kita mosangpit kang Jesus nga “Ginoo, Ginoo”, gikinahanglan usab nga atong puy-an ang iyang mga pulong nga nagpadayag kanato sa kabubut-on sa Amahan (Cf. Mt. 7:21)
2.) Ang Pagtuo kinahanglang hinloan sa mga patuo-tuo. Ang Dios kaalam (reason), busa dili Siya mahimong mapugos o mahaylo pinaagi sa salamangka o mga ritwal. Ang liturhiya paghimaya sa Dios sumala sa iyang kabubut-on kung unsaon Siya pagsimba, ug dili kini kahimanan aron Siya mapugos nga mohatag sa atong gipangayo. Ang tanang gahum gipailalum na sa gahum ni Kristo busa walay laing gahum nga angay natong kahadlokan o mahimo natong kadangpan.
3.) Ang Pagtuo adunay katungod sa pagpadayag bisan diha sa natad sa publiko. Isip tubag sa Senador nga miingon, “When I enter this room, I leave my bible outside the door”, usa ka contra-partido miingon: “We should bring our bible everywhere we go.” Tungod ka y ang atong Pagtuo naglangkob man sa mga maayong mithi sa atong kultura, gani naglamdag pa gani kini sa unsay nitipas, ang pagtuo maggiya gayod unta sa tanan natong mga hunahuna ug buhat.
4.) Ang materyal nga mga butang alang sa kaayuhan sa katawhan, ug bisan lawas ug kalag ang tawo, ang lawasnong bahin sa tawo ubos gayod unta sa pagdumala sa espirituwal nga bahin. Ang pag-angkon, paggamit ug pag-usik-usik og daghang butang bisan dili na kinahanglan nagpadako sa atong “carbon footprint” kon ang pagkunsomo nato sa mga butang sa kalibutan nga maoy nagpadaghan sa “carbon emission”, ug nagpakusog sa “global warming”. Kamatouran niini mao nga ang mga pinaka-“consumeristic” nga mga nasud, ang “First World”, maoy kinadaghanang “carbon emission”, bisan kon sila kalim-an (1/5) lamang sa populasyon sa kalibutan.
5.) Ang moralidad kinahanglang ipasukad sa mga prinsipyo nga gikan sa balaod sa kinaiyahan (Natural Law). Ang sitwasyon dili maoy sukaran sa moralidad, kay kini maglain-lain. Ang prinsipyo dili angay’ng ipahaum sa sitwasyon, kondili ang sitwasyon mao’y lamdagan sa prinsipyo. Uban sa paghupot sa prinsipyo, kinahanglan sad natong basayon ang mga birtud aron makabaton kita’g kaakuhan pagpili gayod kanunay sa matarong. Kay usahay ang atong huna-huna nakaila sa prinsipyo apan ang atong galamhan mosunod sa sitwasyon. Ang birtud magpitol sa galamhan aron mopatigbabaw ang huna-huna ug kabubut-on (intellect and will). Ang kagawasan nadugtong gayod sa kamatuoran. Walay kagawasan kon walay kamatuoran. Ang atong kagawasan dili “absolute” kon walay limitasyon. Ang atong kagawasan usa ka inambitan nga kagawasan (shared freedom). Motahud gayod unta kita sa ubang mga tawo kansang kagawasan atong giambitan.
Hinikay ni:
Msgr. Dennis Villarojo